गाउँ सहर

दशैँको महाअष्टमी : शक्ति आराधना, बलि परम्परा र पारिवारिक आस्थाको संगम

• गाउँ सहर संवाददाता
• ३१ असोज शनिबार, २०८३ | २०:२३:०० मा प्रकाशित

काठमाडौँ। नेपालीहरूको महान् चाड बडादशैँको आठौँ दिन अर्थात् आज महाअष्टमी धार्मिक आस्था, शक्ति उपासना, परम्परा र सांस्कृतिक विविधताले भरिएको विशेष दिन हो। आश्विन शुक्ल अष्टमीका दिन मनाइने महाअष्टमीमा नवदुर्गा भवानीको आठौँ स्वरूप महागौरीसहित देवी दुर्गाका विभिन्न रूपको पूजा–आराधना गरिन्छ। असत्यमाथि सत्य र अन्यायमाथि न्यायको विजयको प्रतीकका रूपमा लिइने दशैँको यस दिनलाई शक्ति सञ्चय, साहस र आत्मविश्वासको सन्देश दिने पर्वका रूपमा पनि बुझिन्छ।

दशैँका नौ दिनसम्म गरिने दुर्गा भवानीको उपासनामा महाअष्टमीको विशेष महत्त्व छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन देवी दुर्गाले दानवी शक्तिविरुद्धको युद्धमा निर्णायक रूप धारण गरेकी थिइन्। त्यसैले महाअष्टमीलाई देवीको शक्तिशाली स्वरूपको आराधना गर्ने दिनका रूपमा लिइन्छ। घरघरमा दुर्गा भवानीको पूजा गरिन्छ भने शक्तिपीठ तथा देवीका मन्दिरहरूमा बिहानैदेखि श्रद्धालुको चहलपहल बढ्छ।

शक्ति स्वरूपा देवीको विशेष पूजा

महाअष्टमीका दिन देवी दुर्गाको पूजा गरी परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र कल्याणको कामना गर्ने परम्परा छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गा शक्ति, साहस र दुष्ट शक्तिको विनाशकी प्रतीक हुन्। उनको आराधनाले मानिसमा अन्यायविरुद्ध उभिने साहस र जीवनका कठिनाइ सामना गर्ने प्रेरणा मिल्ने विश्वास गरिन्छ।

यस दिन दुर्गा सप्तशती पाठ, चण्डी पाठ, मन्त्रजप तथा विशेष पूजाआजा गर्ने चलन छ। कतिपय घरमा विधिपूर्वक भगवतीको पूजा गरी जमरा र फूल चढाइन्छ। धार्मिक विधिअनुसार पूजा गर्दा परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुने भएकाले महाअष्टमीले पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको भावनालाई समेत बलियो बनाउँछ।

बलि परम्परा र यसको धार्मिक मान्यता

महाअष्टमीसँग जोडिएको अर्को प्रमुख विशेषता बलि परम्परा हो। परम्परागत रूपमा कतिपय शक्तिपीठ, मन्दिर तथा घरमा देवीलाई पशुबलि दिने चलन छ। विशेषगरी खसी, बोका, राँगा तथा अन्य पशुपक्षीको बलि दिने प्रचलन केही समुदायमा अझै कायम छ। यसलाई देवीप्रतिको भक्ति, धार्मिक विधि र परम्पराको निरन्तरतासँग जोडेर हेरिन्छ।

यद्यपि सबै समुदायमा बलि दिने चलन छैन। कतिपय परिवारले नरिवल, कुभिण्डो, उखु, फलफूल तथा अन्य वस्तु चढाएर प्रतीकात्मक रूपमा पूजा गर्ने गर्छन्। पछिल्लो समय पशुबलि, पशुकल्याण र धार्मिक परम्पराको बदलिँदो व्याख्याबारे विभिन्न विचारसमेत व्यक्त हुँदै आएका छन्। यसले महाअष्टमी केवल धार्मिक कर्मकाण्डको दिन मात्र नभई समाजका सांस्कृतिक अभ्यास र मान्यतामाथि संवाद गर्ने अवसर पनि भएको देखाउँछ।

शक्तिपीठमा भक्तजनको घुइँचो

महाअष्टमीका दिन देशभरका दुर्गा तथा भगवतीका मन्दिरमा भक्तजनको भीड लाग्छ। काठमाडौं उपत्यकाका गुह्येश्वरी, दक्षिणकाली, शोभा भगवती, नक्साल भगवतीलगायत शक्तिपीठमा विशेष पूजा गरिन्छ। उपत्यकाबाहिरका विभिन्न भगवती मन्दिर तथा शक्तिस्थलमा पनि श्रद्धालुहरू दर्शन र पूजाआराधनाका लागि पुग्छन्।

मन्दिरमा पूजा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, फूल चढाउने र परिवारको कल्याणको कामना गर्ने भक्तजनको उपस्थितिले धार्मिक वातावरणलाई थप उल्लासमय बनाउँछ। कतिपय स्थानमा परम्परागत बाजागाजा, धार्मिक विधि तथा स्थानीय सांस्कृतिक गतिविधिले महाअष्टमीको रौनक बढाउँछन्। मन्दिर दर्शनका क्रममा आफन्त तथा परिचितसँग भेटघाट हुने भएकाले यस दिनले सामाजिक सम्बन्धलाई समेत नजिक ल्याउँछ।

दशैँघरमा केराको पात, फूल र जमराको महत्त्व

नेपाली घरमा दशैँको धार्मिक अनुष्ठानका लागि स्थापना गरिएको दशैँघरको महाअष्टमीमा विशेष महत्त्व हुन्छ। दशैँघरमा राखिएको जमरा, फूलपाती, दीप र पूजाका सामग्रीले देवीको आराधनालाई जीवन्त बनाउँछन्। परिवारका सदस्यहरू बिहानै उठेर स्नान गरी पूजामा सहभागी हुने, घर सफा गर्ने र धार्मिक विधिमा सहयोग गर्ने चलन छ।

दशैँघरमा गरिने पूजा केवल धार्मिक आस्थासँग मात्र सम्बन्धित छैन। यसले परिवारका नयाँ पुस्तालाई आफ्ना सांस्कृतिक परम्परा, संस्कार र पुर्खाले अपनाउँदै आएका अभ्यासबारे बुझ्ने अवसर पनि दिन्छ। हजुरबा–हजुरआमाले पूजा विधि सिकाउने, बालबालिकाले फूल तथा पूजाका सामग्री जुटाउन सहयोग गर्ने र परिवारका सदस्यले एकसाथ आराधना गर्ने दृश्यले दशैँको पुस्तान्तरणलाई झल्काउँछ।

कुलपूजा र पारिवारिक परम्परा

महाअष्टमी कतिपय परिवारका लागि कुलदेवताको पूजा गर्ने विशेष दिन पनि हो। परिवार र समुदायअनुसार कुलदेवताको पूजा गर्ने विधि फरक हुन सक्छ। कतै महाअष्टमीमा त कतै नवमीमा कुलपूजा गर्ने परम्परा छ। पुर्खादेखि चलिआएको धार्मिक विधि पालना गर्दै परिवारको सुख, समृद्धि र वंशको कल्याणको कामना गरिन्छ।

यस अवसरमा टाढाटाढा रहेका परिवारका सदस्यसमेत घर फर्कने भएकाले दशैँको पारिवारिक पक्ष अझ प्रगाढ बन्छ। काम, अध्ययन र रोजगारीका कारण वर्षभरि छुट्टिएका आफन्त भेट्ने, घरपरिवारको अवस्था बुझ्ने र आपसी सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर दशैँले प्रदान गर्छ। महाअष्टमीका दिन गरिने सामूहिक पूजा र पारिवारिक भेटघाटले यही भावनालाई थप बलियो बनाउँछ।

अष्टमीको भोजन र सामाजिक सद्भाव

महाअष्टमीसँग खानपानका परम्परा पनि जोडिएका छन्। परिवार र समुदायअनुसार यस दिन विशेष परिकार तयार गर्ने चलन छ। कतिपय घरमा मासुका परिकार पाक्छन् भने कतिपय परिवारले शाकाहारी भोजनलाई प्राथमिकता दिन्छन्। धार्मिक मान्यता र व्यक्तिगत आस्थाअनुसार भोजनको छनोट फरक भए पनि परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा बसेर खाना खाने परम्पराले आत्मीयता बढाउँछ।

दशैँमा छिमेकी, आफन्त र इष्टमित्रसँग परिकार बाँड्ने, घरमा आएका पाहुनाको सत्कार गर्ने र आपसी सद्भाव प्रकट गर्ने अभ्यास पनि महत्त्वपूर्ण छ। चाडपर्वको वास्तविक खुसी महँगो खानपान वा भौतिक प्रदर्शनमा मात्र नभई एकअर्कासँगको आत्मीयता, सहयोग र सम्मानमा रहेको सन्देश महाअष्टमीले दिन्छ।

महाअष्टमीले दिने सन्देश

महाअष्टमीको धार्मिक महत्त्व देवीको पूजा र आराधनामा सीमित छैन। यसले मानिसलाई आफ्नो भित्री कमजोरी, अहंकार, लोभ, क्रोध र अन्यायविरुद्ध संघर्ष गर्न प्रेरित गर्ने सांस्कृतिक सन्देशसमेत दिन्छ। देवी दुर्गालाई शक्तिको प्रतीक मानिनुको अर्थ अन्यायको प्रतिरोध गर्ने साहस, सत्यको पक्षमा उभिने दृढता र समाजमा सद्भाव कायम गर्ने जिम्मेवारीलाई पनि स्मरण गर्नु हो।

आजको बदलिँदो समाजमा महाअष्टमीलाई परम्पराको सम्मानसँगै मानवीय मूल्य, सहअस्तित्व र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोडेर बुझ्न आवश्यक छ। धार्मिक आस्था फरक भए पनि एकअर्काको विश्वासको सम्मान गर्नु, पर्वका नाममा अनावश्यक खर्च र प्रतिस्पर्धा नगर्नु, असहायलाई सहयोग गर्नु तथा वातावरण र जीवप्रति संवेदनशील हुनु चाडपर्वलाई अर्थपूर्ण बनाउने अभ्यास हुन्।

दशैँको महाअष्टमीले शक्ति, श्रद्धा र संस्कृतिको महत्त्व सम्झाउँदै परिवार र समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने काम गर्छ। देवीको आराधनामार्फत सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिने यस दिनले अन्यायविरुद्ध उभिने साहस, सम्बन्धमा आत्मीयता र जीवनमा सकारात्मकताको प्रेरणा दिन्छ। त्यसैले महाअष्टमी केवल धार्मिक अनुष्ठानको दिन मात्र होइन, नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक सम्बन्ध र सामूहिक आस्थालाई प्रतिबिम्बित गर्ने महत्त्वपूर्ण पर्व पनि हो।